Ryszard A. Stefański Środki zapobiegawcze w polskim procesie karnym de lege lata i de lege ferenda icon

Ryszard A. Stefański Środki zapobiegawcze w polskim procesie karnym de lege lata i de lege ferenda




Pobierz 286,48 Kb.
NazwaRyszard A. Stefański Środki zapobiegawcze w polskim procesie karnym de lege lata i de lege ferenda
strona1/5
Data konwersji09.12.2012
Rozmiar286,48 Kb.
TypDokumentacja
  1   2   3   4   5

Ryszard A. Stefański

Środki zapobiegawcze w polskim procesie karnym de lege lata i de lege ferenda

I. Wprowadzenie

Osiągnięcie celów postępowania karnego jest możliwe wówczas, gdy proces toczy
się sprawnie, terminowo, rytmicznie i bez nieuzasadnionych zahamowań. Jego skuteczność w dużym stopniu zależy od należytego wypełniania obowiązków przez wszystkich uczestników postępowania karnego i organy procesowe, a zwłaszcza przez oskarżonego. Chodzi przecież o rozstrzygnięcie o odpowiedzialności za przestępstwo,
w tym ewentualne zastosowanie środków reakcji karnej oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstw i to w rozsądny terminie ( art. 2 § 1 k.p.k.). Prawidłowy przebieg i efektywność postępowania karnego mają zabezpieczyć środki przymusu, które - poprzez stosowanie przymusu państwowego – stwarzają odpowiednie warunki do wykonywania czynności procesowych; bez ich stosowania osiągnięcie celów postępowania byłoby znacznie utrudnione.1 Szczególne znaczenie w stosunku
do oskarżonego odgrywają środki zapobiegawcze. Trafnie zauważa się w doktrynie,
że aby osiągnąć główny cel procesu karnego, jakim jest leżące w interesie wymiaru sprawiedliwości wyświetlenie rzeczywistego stanu rzeczy, organom procesowym musi przysługiwać prawo użycia, względnie zastosowania przymusu wszędzie tam, gdzie okazuje się to potrzebne,2 a niemożność ich stosowania doprowadzałoby niejednokrotnie do udaremnienia procesu.3

^ I. Pojęcie „środki zapobiegawcze”

W kodeksie postępowania karnego z 1928 r. środki zapobiegawcze były określone jako „środki zapobiegające uchylaniu się od sądu”, która to nazwa była nieadekwatna do ich zakresu. W literaturze słusznie podnoszono, że określenie to sugeruje, że chodzi o ośrodki mające na celu zapobieganie się uchylaniu w stadium postępowania sądowego, podczas, gdy ich celem jest zabezpieczenie prawidłowego przebiegu postępowania karnego zarówno w stadium przygotowawczym, jak i sądowym.4

Jednocześnie wskazywano że nie jest też odpowiednie określenie „środki zapobiegawcze,” gdyż właściwie nic nie mówi, o jakie środki chodzi, a w poszczególnych wypadkach może sugerować pokrewieństwo ze środkami zabezpieczającymi.5

Pojęcie to jednak jest powszechnie akceptowane w nowszej literaturze i ma trwałe znaczenie normatywne oraz w gruncie rzeczy odpowiada treściowo istocie tych środków.6 Nie ma zatem sensu wprowadzać nowej nazwy, chociaż wydawać by się mogło,
że ich istotę najlepiej oddawałoby określenie „środki zapewnienia prawidłowego toku postępowania.”

W doktrynie środki zapobiegawcze nie są jednolicie definiowane. Określając
je podkreśla się – nawiązując do regulacji kodeksowych - niektóre istotne ich cechy. Wskazuje się, że środki zapobiegawcze to:

- przewidziane przez prawo karne procesowe środki przymusu, które mogą być stosowane wyłącznie przez sąd lub prokuratora w stosunku do oskarżonego
( podejrzanego) w przypadkach i w warunkach określonych przez ustawę w celu zapobiegania uchylaniu się oskarżonego ( podejrzanego ) od wymiaru sprawiedliwości,
tj. przed śledztwem lub dochodzeniem, postępowaniem sądowym i wykonaniem kary,7

- stosowane wobec oskarżonego środki przymusu zmierzające do zabezpieczenia celów procesu karnego, a zwłaszcza do zapobieżenia utrudniania postępowania karnego przez oskarżonego,8

- środki służące potrzebie zabezpieczenia celów procesu w zakresie zapewnienia obecności oskarżonego na potrzeby prowadzonego postępowania oraz potrzeby zagwarantowania normalnych warunków postępowania dowodowego,9

- środki służące zapewnieniu prawidłowego toku procesu, właściwego rozstrzygnięcia o jego przedmiocie i wykonania kary lub środków karnych, jeżeli zostaną orzeczone,10

- środki przymusu, mające na celu zapewnienie prawidłowego toku postępowania przez zapobieżenie uchylaniu się oskarżonego od wymiaru sprawiedliwości
oraz bezprawnemu utrudnianiu postępowania,11

- rodzaj środków przymusu nastawionych na zapewnienie ( zabezpieczenie) udziału oskarżonego w postępowaniu,12

- środki przymusu stosowane wobec oskarżonego celem zabezpieczenia prawidłowego toku procesu.13

- środki przymusu stosowane w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa.14

W definicjach tych nawiązuje się przede wszystkim od celów tych środków, które ulegały zmianom, dlatego też nacisk w nich kładziony jest na różne elementy,
lecz ich wspólną cechą jest zabezpieczenie przez nie prawidłowego toku postępowania; stanowi ono ich essentialia negotii. Środki zapobiegawcze zabezpieczają prawidłowy
tok postępowania, a przez to jego sprawność i skuteczność.

III. System środków zapobiegawczych

^ 1. Pojęcie systemu środków zapobiegawczych

Systemem środków zapobiegawczych jest uporządkowany układ środków zapobiegawczych, obejmujący ich katalog, podstawy i cele ich stosowania, powiązane
ze sobą relacjami zależności. System ten ulega ciągłym zmianom. Każdy z kodeksów postępowania karnego ( z 1928 r., 1969 r. i 1997 r.) zawierał inny ich system, różniący
się zarówno katalogiem środków zapobiegawczych, jak i podstawami ich stosowania
oraz celami.

^ 2. Kształtowanie się systemu środków zapobiegawczych

Pierwotnie kodeks postępowania karnego z 1928 r. przewidywał jako środki zapobiegające uchylaniu się od sądu: tymczasowe aresztowanie ( art. 164, art. 165, art. 170 – art. 172 ), kaucję ( art. 173, art. 175, art. 176, art. 179 - 186), poręczenie ( art. 173,
art. 177 – art.186), dozór władzy przełożonej ( art. 174 ), zakaz wydalania się ( art. 187), dozór Policji, wójta lub sołtysa albo dozór innej władzy ( art. 187), poszukiwanie
( art. 188), list gończy ( art. 189 – art. 191) i list żelazny ( art. 192 – art. 194).

Kaucja polegała na złożeniu gotówki lub w papierów wartościowych, przyjmowanych jako kaucje przez urzędy skarbowe ( art. 176) albo na wpisie hipotecznym przy równoczesnym złożeniu dowodu, że wartość obciążanej nieruchomości, po potrąceniu hipotek mających pierwszeństwo, dostatecznie zabezpiecza wyznaczoną sumę kaucji
( art. 177).

Poręczenie polegało na zaciągnięciu przez osobę trzecią zobowiązania wobec Skarbu Państwa zapłacenia pewnej kwoty pieniężnej na wypadek uchylenia się oskarżonego
od sądu. Poręczenie mogła złożyć tylko osoba, mająca stałe zamieszkanie w kraju
i przedstawiająca dostateczne dowody, że jej majątek wystarczał na pokrycie poręczenia.  Sąd mógł nie przyjąć poręczenia, jeżeli osoba poręczyciela nie budziła zaufania ( art. 178 § 1 i 2 ). Poręczyć za siebie nie mógł sam oskarżony, gdyż istota poręczenia polegała
na odpowiedzialności za cudze zobowiązanie.15

Kaucja polegała na zastawie realnym, a poręczenie na stosunku obligacyjnym. Środki te nie miały samodzielnego charakteru, lecz były środkami zastępczymi, stosowanymi
w wypadku odstąpienia od tymczasowego aresztowania oskarżonego lub zwolnienia
go ( arg. ex art. 173). Miały charakter warunkowy, gdyż - jak podkreślono w uzasadnieniu projektu kodeku postępowania karnego – mogły „ być zastosowane wtedy tylko, kiedy oskarżony posiada dostateczną sumę na to, aby kaucję złożyć albo kiedy znajdzie inne osoby, które zechcą ma o tyle zaufać, ze zgodzą się złożyć zań kaucje lub przyjąć poręczenie.”16

Oddany pod dozór władzy przełożonej, Policji, wójta lub sołtysa albo innej władzy miał obowiązek zgłaszania się do władzy dozorującej w odstępach czasu, określonych
w postanowieniu sądu, który prócz tego mógł zobowiązać oskarżonego do innych ograniczeń jego swobody, ułatwiających wykonywanie dozoru, np. nieopuszczania domu po pewnej godzinie ( art. 187 § 3). 17

W razie orzeczenia zakazu wydalania się, nie wolno było oskarżonemu opuszczać stałego miejsca zamieszkania bez zezwolenia sądu, a w toku dochodzenia - bez zezwolenia prokuratora ( art. 187 § 2).

Ustawą z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania karnego18
- ze względu na zmiany ustrojowe w administracji państwowej - zmieniono nazwy organów sprawujących dozór. Uznając potrzebę zastosowania środka zapobiegawczego, sąd lub prokurator – zgodnie z art. 181 § 1 - mógł zakazać oskarżonemu wydalenia
się ze stałego miejsca zamieszkania albo oddać go pod dozór Milicji Obywatelskiej, przewodniczącego prezydium gminnej rady narodowej lub sołtysa albo pod dozór innej władzy, która tego się podejmie, jeżeli środki te są w danym wypadku wystarczające.
W związku z kolejną zmianą ustrojową terenowych organów administracji państwowej19 oskarżonego można było poddać pod dozór przewodniczącego gromadzkiej rady narodowej.

Kodeks postępowania karnego z 1969 r. zrezygnował z kaucji, zakazu wydalania
się, dozoru wójta lub sołtysa albo dozoru innej władzy, jednocześnie wprowadzając nowe środki dotychczas nie występujące, a mianowicie poręczenie społeczne ( art. 231 , art. 233 – art. 234) i poręczenie osobiste ( art. 232, art. 233 – 234).

Pełny katalog środków zapobiegawczych stanowiły: tymczasowe aresztowanie
( art. 217 – 225 ), poręcznie w postaci pieniędzy, papierów wartościowych, zastawu
lub hipoteki, które mógł złożyć oskarżony albo inna osoba ( art. 226 – 230), poręczenie społeczne od kierownictwa zakładu pracy, którego oskarżony jest pracownikiem,
od kolektywu, w którym oskarżony pracuje lub się uczy, albo od organizacji społecznej, której oskarżony jest członkiem, a jeżeli oskarżony jest żołnierzem - od kolektywu żołnierskiego ( art. 231, art. 233 – 234), poręczenie osobiste od osoby godnej zaufania
( art. 232, art. 233 – 234), dozór Milicji Obywatelskiej, a w stosunku do żołnierza - dozór przełożonego, z obowiązkiem stosowania się oskarżonego do wymagań zawartych
w postanowieniu sądu lub prokuratora, który mogły polegać na zakazie wydalania
się, zgłaszaniu się do organu dozorującego w określonych odstępach czasu
i zawiadamianiu go o zamierzonym wyjeździe oraz o terminie powrotu ( art. 225).

Kodeks ten do środków zapobiegawczych zaliczał poszukiwanie oskarżonego ( art. 236) i list gończy ( art. 237 i art. 238), a inaczej niż kodeks postępowania karnego z 1928r.,
nie objął tym zakresem listu żelaznego, który był uregulowany w odrębnym rozdziale 25 zatytułowanym „List żelazny.”

Ustawą z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu postępowania karnego, ustawy
o ustroju sądów wojskowych, ustawy o opłatach w sprawach karnych i ustawy
o postępowaniu w sprawach nieletnich 20 dodano zakaz opuszczania przez oskarżonego kraju, który mógł być połączony z zatrzymaniem paszportu lub innego dokumentu uprawniającego do przekroczenia granicy albo z zakazem wydania takiego dokumentu
( art. 235a § 1). Do czasu wydania postanowienia w przedmiocie zakazu opuszczania kraju, organ prowadzący postępowanie mógł zatrzymać paszport, jednakże na czas nie dłuższy niż 7 dni ( art. 235a § 2). Wprowadzenie tego środka było konieczne ze względu
na zagwarantowanie przez art. 3 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o paszportach21 każdemu prawa do paszportu, co sprzyjało uchylaniu się oskarżonego od wymiaru sprawiedliwości przez wyjazd za granicę. Zapobiegnąć temu mogło zastosowanie tymczasowego aresztowania lub dozoru policji albo poręczenia majątkowego
lub osobistego, jednakże niekiedy stosowanie któregokolwiek z tych środków mogło być zbyt dolegliwe lub z innych względów niecelowe, np. z uwagi na niezbyt duży stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu. Obo­wiązujące wówczas ustawodawstwo
nie dawało podstaw do zatrzymania paszportu22, a wnioskowanie o odmowę wydania paszportu lub jego unieważ­nienie przewidziane w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 3 i w art. 10 ust. 1 ustawy o paszportach nie gwarantowało - z uwagi na długotrwałą procedurę - pozostania oskarżonego w kraju. 23

Dalszej rozbudowy katalogu środków zapobiegawczych dokonano w kodeksie postępowania karnego z 1997 r., dodając zawieszenie oskarżonego w czynnościach służbowych lub w wykonywaniu zawodu albo nakazanie powstrzymania się od określonej działalności lub od prowadzenia określonego rodzaju pojazdów ( art. 276). Uzasadniając wprowadzenie tego środka – w uzasadnieniu projektu kodeksu postępowania karnego – podkreślono, że stosowanie tego środka wobec oskarżonego„ może zapobiegać utrudnianiu przez niego przebiegu postępowania karnego, np. przez zacieranie dowodów przestępstwa lub ponownego przestępstwa.”24

Zwiększenie liczby tych środków karnych zamierzało do stworzenia szerszych możliwości korzystania z nieizolacyjnych środków zapobiegawczym kosztem tymczasowego aresztowania. Zostało to expressis verbis wyartykułowane w uzasadnieniu projektu kodeksu karnego z 1997 r., w którym czytamy, że „ Rozszerzając liczbę środków zapobiegawczych Zespół miał na celu dalsze ograniczenie potrzeby stosowania tymczasowego aresztowania na rzecz innych środków przymusu.”25 Potrzebę
zaś ograniczenia tymczasowego aresztowania podnoszono od dawna w literaturze zarówno na tle kodeksu postępowania karnego z 1969 r.,26 jak i aktualnego 27

W art. 14 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy
w rodzinie28 przewidziano środek zapobiegawczy w postaci dozór Policji, który
w literaturze jest określany jako warunkowy dozór Policji.29. Określenie tego dozoru jako warunkowego było uzasadniane tym, że jego zastosowanie było uzależnione od spełnienia przez oskarżonego warunku, jakim było opuszczenie przez niego lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, w wyznaczonym przez sąd terminie i określenie miejsca pobytu.

Zgodnie z tym przepisem zastosowanie tego dozoru było możliwe w sytuacji, gdy:
1) zachodziły przesłanki dla zastosowania tymczasowego aresztowania,
2) dotyczyło oskarżonego o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec członka rodziny, 3) oskarżony zobowiązał się do opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, w wyznaczonym przez sąd terminie i określił miejsce pobytu. Członka rodziny rozumiano szeroko, gdyż – zgodnie z art. 2 pkt 1
cyt. ustawy - była nim osoba najbliższa w rozumieniu art. 115 § 11 k. k., a także inna osoba wspólnie zamieszkująca lub gospodarująca. Tym samym zakres tego pojęcia poszerzono, poza jego tradycyjne znaczenie. W rozumieniu powszechnym członkiem rodziny jest osoba należąca do rodziny, czyli do grupy społecznej, składającej
się z małżonków, ich dzieci, oraz osób związanych pokrewieństwem
lub powinowactwem.30 Tymczasem ustawa za takie uznawała osoby wspólnie zamieszkujące lub gospodarujące, niezależnie od pokrewieństwa lub powinowactwa,
a więc osoby wobec siebie obce.

Stosowany mógł być verba legis „ zamiast tymczasowego aresztowania”, co oznaczało, że niedopuszczalne było stosowanie tego środka w wypadku, gdy okoliczności sprawy
nie uzasadniały zastosowania tymczasowego aresztowania, a jedynie dawały podstawę
do zastosowania innego środka zapobiegawczego, np. poręczenia majątkowego, osobistego czy bezwarunkowego dozoru Policji. Warunkowy dozór Policji był powiązany
z tymczasowym aresztowaniem w tym sensie, że był w stosunku do niego jedynym alternatywnym środkiem zapobiegawczym. Przed podjęciem decyzji
o zastosowaniu warunkowego dozoru Policji, sąd musiał najpierw ocenić, czy istnieją podstawy do zastosowania tymczasowego aresztowania i dopiero po dojściu
do pozytywnego wniosku, mógł rozważać jego zastosowanie. W art. 14 ust. 2 cyt. ustawy przewidziano możliwość nałożenia obowiązku polegającego na powstrzymywaniu
się od kontaktu z pokrzywdzonym w określony sposób.

Ustawą z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Kodeks karny wykonawczy, ustawy - Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw31 zmodyfikowano obowiązki nakładane w ramach dozoru Policji, dodając zakaz kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami oraz zakaz przebywania w określonych miejscach ( art. 275 § 2 k.p.k.). Ponadto w celu ułatwienia wykonywania dozoru nałożono na oddanego pod dozór Policji obowiązek stawiania się we wskazanej jednostce organizacyjnej Policji z dokumentem stwierdzającym tożsamość, wykonywania poleceń mających na celu dokumentowanie przebiegu dozoru oraz udzielania informacji koniecznych dla ustalenia, czy stosuje się on do wymagań nałożonych w postanowieniu sądu lub prokuratora, a w celu uzyskania takich informacji można wzywać oskarżonego do stawiennictwa w wyznaczonym terminie ( art. 275 § 4 k.p.k.). W wypadku niestosowania się przez oddanego pod dozór do wymagań określonych w postanowieniu, organ dozorujący jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić o tym sąd lub prokuratora, który wydał postanowienie ( art. 275 § 5 k.p.k.).

Do kodeksu przeniesiono też warunkowy dozór Policji. Zgodnie z art. 275 § 3 k.p.k. jeżeli zachodzą przesłanki zastosowania tymczasowego aresztowania wobec oskarżonego
o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej na szkodę osoby najbliższej albo innej osoby zamieszkującej wspólnie ze sprawcą, zamiast tymczasowego aresztowania można zastosować dozór, pod warunkiem że oskarżony w wyznaczonym terminie opuści lokal zajmowany wspólnie z pokrzywdzonym oraz określi miejsce swojego pobytu.

^ 3. Propozycje zmian w zakresie środków zapobiegawczych

Możliwość ograniczenia stosowania tymczasowego aresztowania, które nie tylko
w Polsce, ale i w innych państwach całej Europy jest stosowane zbyt często,32stwarza rozszerzenie katalogu środków zapobiegawczych. Im więcej środków zapobiegawczych, tym rzadziej można sięgać po tymczasowe aresztowanie, będące przecież ultima ratio
i skuteczniej realizować dyrektywy adaptacji środków zapobiegawczych do konkretnej sytuacji procesowej. Słusznie w literaturze od dawna zwraca się uwagę, że w wyborze środka zapobiegawczego należy kierować się możliwie największą łagodnością,
aby ograniczać wolność osobistą oskarżonego tylko o tyle, o ile jest to konieczne. Środek bardziej dolegliwy może zostać użyty tylko wówczas, gdy wyczerpano bezskutecznie środki łagodniejsze, albo gdy z góry wiadomo, że zastosowanie środka łagodniejszego będzie bezskuteczne33. Podkreśla się, że nie należy stosować środka zapobiegawczego wówczas, gdy nie jest niezbędny, skoro zastosowanie choćby łagodnego środka
jest dla oskarżonego zawsze uciążliwe.34Ponadto zauważa się, że w procesie stosowania środków zapobiegawczych należy rozważyć przede wszystkim stosowanie środków łagodniejszych, ale tylko wówczas jeżeli się okaże, że bez zastosowania w ogóle środka zapobiegawczego postępowanie nie może się toczyć albo będzie w znacznym stopniu utrudnione.35

Niewątpliwie skutkiem rozszerzenia katalogu środków zapobiegawczych jest możliwość wyboru i zastosowania przez organ procesowy najbardziej optymalnego z nich. Ponadto pozwala realizować wyrażoną w art. 257 § 1 k.p.k. zasadę proporcjonalności, zwaną też dyrektywą proporcjonalności ( umiaru)36 lub zasadą subsydiarności37, w myśl której tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy. Nie bez powodu podkreśla się w judykaturze, że środki zapobiegawcze, powinny być wykorzystywane przez organ procesowy w sposób adekwatny do istniejącego zagrożenia dla prawidłowego toku procesu, a niepożądane z tego punktu widzenia zachowanie oskarżonego może mieć zatem różną wagę i nie musi w każdym przypadku oznaczać konieczności zabezpieczenia przebiegu postępowania karnego w sposób najbardziej rygorystyczny, tj. poprzez tymczasowe aresztowanie.38

Ustawa z dnia 6 maja 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy
w rodzinie oraz niektórych innych ustaw39 przewiduje nowy środek zapobiegawczy
w postaci nakazu opuszczenia lokalu mieszkalnego zajmowanego wspólnie
z pokrzywdzonym, przez oskarżonego o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy
na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa,
że oskarżony ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził ( proj. art. 275a § 1 k.p.k.).
W postępowaniu przygotowawczym środek ten ma być stosowany na wniosek Policji
albo z urzędu ( proj. art. 275a § 2 k.p.k.). Ponadto wprowadza się możliwość zatrzymania przez Policję osoby podejrzanej, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej,
a zachodzi obawa, że ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa grozi ( proj. art. 244 § 1a k.p.k.). Zatrzymanie osoby podejrzanej jest obligatoryjne, jeśli przestępstwo takie zostało popełnione przy użyciu broni palnej, noża lub innego niebezpiecznego przedmiotu,
a zachodzi obawa, że ponownie popełni ona przestępstwo z użyciem przemocy wobec osoby wspólnie zamieszkującej, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa grozi
( proj. art. 244 § 1 b k.p.k.). Jeżeli wobec oskarżonego, zatrzymanego w wyżej wymienionych sytuacjach, zachodzą podstawy do zastosowania tego środka zapobiegawczego, Policja niezwłocznie, nie później niż przed upływem 24 godzin
od chwili zatrzymania, występuje z wnioskiem do prokuratora o zastosowanie tego środka zapobiegawczego; wniosek powinien być rozpoznany przed upływem 48 godzin od chwili zatrzymania oskarżonego ( proj. art. 275a § 2 k.p.k.). Środek ten ma być stosowany
na okres nie dłuższy niż 3 miesiące. Jeżeli nie ustały przesłanki jego stosowania sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy, na wniosek prokuratora, może przedłużyć jego stosowanie na dalsze okresy, nie dłuższe niż 3 miesiące ( proj. art. 275a §4 k.p.k.). Wydając postanowienie o nakazie opuszczenia przez oskarżonego lokalu mieszkalnego można, na wniosek oskarżonego, wskazać mu miejsce pobytu w placówkach zapewniających miejsca noclegowe. Placówkami wskazanymi do umieszczenia oskarżonego nie mogą być placówki pobytu ofiar przemocy w rodzinie ( proj. art. 275a § 5 k.p.k.).

W uzasadnieniu projektu ustawy przewidującej ten środek podniesiono, że poszerza się katalog środków zapobiegawczych o istotne i jasno sformułowane uprawnienie
dla sądu lub prokuratora, pozwalające na realną ochronę ofiar przemocy.40 W toku prac legislacyjnych trafnie podkreślano, że władza publiczna jest zobowiązana do zapewnienia ofiarom przemocy bezpieczeństwa, w ich własnym domu, a niezgodna ze społecznym poczuciem sprawiedliwości jest sytuacja, w której osoby pokrzywdzone przemocą,
z obawy przed jej eskalacją, są zmuszane do poszukiwania bezpiecznego schronienia poza domem, podczas gdy sprawca w nim pozostaje. Zwrócono też uwagę, że samo orzeczenie nakazu opuszczenia wspólnie zajmowanego lokalu nie budziło zastrzeżeń w świetle art. 21 i art. 64 Konstytucji, skoro nakaz opuszczenia lokalu nie pozbawia sprawcy przemocy jego własności, a jedynie uniemożliwia tylko czasowo faktyczne z niej korzystanie.41 Ponadto zapewnienie ofierze bezpieczeństwa we własnym domu zasługuje na pełną aprobatę również w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który uznał, że doprowadzenie do sytuacji, że osoby pokrzywdzone przemocą w rodzinie zostały zmuszone do opuszczenia domu i szukania bezpiecznego schronienia gdzie indziej, oznaczało niedopełnienie przez państwo pozytywnych obowiązków w zakresie zapewnienia ochrony ofiarom przemocy i tym samym naruszenie art. 3 Konwencji (pkt 51).42 Podkreślano, że proponowane rozwiązanie będzie prowadziło nie tylko
do zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego przez ograniczenie oskarżonemu (podejrzanemu) bezprawnego wywierania wpływu na pokrzywdzonego,
lecz także skutecznie udaremni popełnianie kolejnych przestępstw wobec pokrzywdzonego.43 Środek ten jest tożsamy z obowiązkiem wynikającym z warunkowego dozoru Policji, który połączony jest z opuszczeniem przez oskarżonego w wyznaczonym terminie lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym ( art. 275 § 3 k.p.k.). Wprawdzie w procesie ustawodawczym zwracano uwagę, że projektowany z art. 275a k.p.k. zbiega się z art. 14 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, który regulował ten środek, lecz uznano, że problem ten zniknie, gdyż na podstawie art. 9 ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw 44 przepis art. 14 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie zostanie uchylony. 45 Nie zwrócono uwagi, że w taki sam sposób dozór ten jest uregulowany w art. 275 § 3 k.p.k. Zasadnie więc podkreślano, że należy również rozważyć, czy nie byłoby lepszym rozwiązaniem zamieszczenie analogicznych zapisów o omawianym środku zapobiegawczym w art. 275 § 2 k. p. k, 46 W stanowisku Rady Ministrów z dnia 12 maja 2009 r. wobec poselskiego projektu ustawy - o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz o zmianie niektórych innych ustaw 47 uznano, że „Nie powinien to być jednak nowy środek zapobiegawczy, lecz wprowadzenie tzw. warunkowego dozoru policji.”

Opracowany w Ministerstwie Sprawiedliwości projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy - Kodeks karny wykonawczy z dnia 13 stycznia 2010 r. przewiduje dalsze rozstrzenie katalogu środków karnych przez wprowadzenie aresztu domowego, stosowanego, podobnie jak tymczasowe aresztowania tylko przez sąd. ( proj. art. 250 § 1 i 2 k.p.k.). Trafnie wskazano w jego uzasadnieniu, że „Środek ten, poszerzając katalog dotychczas dostępnych metod oddziaływania na zachowanie osoby oskarżonej (podejrzanego) o popełnienie przestępstwa, z jednej strony umożliwi minimalizację liczby wypadków stosowania tymczasowego aresztowania do tych, w których w szczególności z uwagi na konieczność przeciwdziałania ewentualnemu matactwu zastosowanie środka o charakterze izolacyjnym będzie niezbędne, z drugiej zaś strony wprowadzi możliwość efektywnej kontroli zachowania osoby stojącej pod zarzutem popełnienia przestępstwa, w tym przeciwdziałania ewentualnym zachowaniom zmierzającym do ucieczki lub ukrycia się przed organami prowadzącymi postępowanie karne.” Według tej propozycji oskarżony, wobec którego zastosowano areszt domowy ma obowiązek stałego, nieprzerwanego przebywania
w miejscu wskazanym w postanowieniu sądu, a stosowanie się przez oskarżonego do tego obowiązku kontroluje się przy użyciu aparatury monitorującej ( proj. art. 265a § 2 i 3
k. p. k.). Warunkiem jego zastosowania jest posiadanie przez oskarżonego określonego miejsca stałego zamieszkania, a nadto by warunki mieszkaniowe oskarżonego umożliwiały funkcjonowanie aparatury monitorującej. Jeżeli oskarżony zamieszkuje wspólnie z inną osobą pełnoletnią wymagana jest uprzednia zgoda tej osoby na zainstalowanie aparatury monitorującej i przeprowadzanie w lokalu mieszkalnym czynności kontrolnych związanych z funkcjonowaniem tej aparatury oraz zachowaniem oskarżonego (proj.
art. 265a § 5 i 6 k.p.k.). Niezależnie od tego, sąd może zobowiązać oskarżonego
do określonego zachowania w czasie stosowania tego środka ( proj. art. 265a § 4 k.p.k.). Miałby to być środek terminowy, okresy jego trwania, mają być tożsame z dotyczącymi tymczasowego aresztowania, z tym, że łączny okres stosowania aresztu domowego
w sprawie nie może przekroczyć 2 lat. ( proj. art. 263 § 8 k.p.k.). Wobec tego
w postanowieniu o zastosowaniu aresztu domowego należy oznaczyć termin, od którego ma trwać, wskazać miejsce stosowania aresztu domowego oraz określić obszar, w obrębie którego oskarżony ma obowiązek przebywać ( proj. art. 251 § 2a k.p.k.).

Oskarżony, wobec którego zastosowano areszt domowy, ma obowiązek:
1) nieprzerwanie przebywać w miejscu stosowania aresztu domowego, w obszarze określonym w postanowieniu sądu, 2) nosić nadajnik, 3) chronić stacjonarne urządzenie monitorujące i nadajnik przed utratą, zniszczeniem, uszkodzeniem lub uczynieniem niezdatnymi do użytku, 4) na każde żądanie udostępnić stacjonarne urządzenie monitorujące i nadajnik upoważnionemu podmiotowi w celu sprawdzenia prawidłowości ich funkcjonowania, 5) odbierać połączenia telefoniczne przychodzące do stacjonarnego urządzenia monitorującego, 6) jeżeli sąd zobowiązał oskarżonego do określonego zachowania w czasie stosowania aresztu domowego – umożliwić kontrolę wykonania tego obowiązku, w szczególności poprzez udzielanie stosownych informacji lub wyjaśnień (proj. art. 223h. § 1 k. k. w.). Obszarem określonym w postanowieniu sądu
ma być przestrzeń, której granice w każdym kierunku są wyznaczone przez określoną
w postanowieniu sądu maksymalną odległość od stacjonarnego urządzenia monitorującego, nie mogącą przekraczać 200 metrów ( proj. art. 223h § 1 k. k. w.). Oskarżony, wobec którego zastosowano areszt domowy, mógłby wyjątkowo, na czas niezbędny, oddalić
się z miejsca oznaczonego w postanowieniu sądu: 1) jeżeli zaistniała nagła i niezależna
od oskarżonego sytuacja, bezpośrednio zagrażająca życiu lub zdrowiu ludzkiemu,
zaś dalsze przebywanie oskarżonego w tym miejscu mogłoby wywołać istotne skutki
dla życia lub zdrowia – po uprzednim zawiadomieniu centrali monitorowania; o zaistniałej sytuacji centrala monitorowania niezwłocznie zawiadamia organ, do dyspozycji którego oskarżony pozostaje, 2) w celu udziału w czynności procesowej, 3) w celu udziału
w referendum oraz realizacji prawa wybierania Prezydenta Rzeczypospolitej, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego - za zgodą organu,
do dyspozycji którego pozostaje ( proj. art. 223 i k. k. w.). Oskarżony, wobec którego zastosowano areszt domowy, obowiązany jest nieprzerwanie przebywać w miejscu stosowania aresztu domowego, w obszarze określonym w postanowieniu sądu ( proj. art. 223 h k. k. w.). Dopiero łączne uwzględnienie dwóch kodeksów oddaje pełny sens tego środka.

Trafnie zauważono w literaturze, że proponowane rozwiązanie jest trudno zaakceptować z punktu widzenia poprawnej legislacji, gdyż treść proj. art. 223 h § 1 k .k. w. stanowi powtórzenie proj. art. 265 a § 2 oraz proj. art. 251 § 2 a k.p.k., a nadto istota środka zapobiegawczego, a mianowicie kwestia terytorialnego ograniczenia przestrzeni,
w obrębie której oskarżony może się swobodnie poruszać została uregulowana
w przepisach wykonawczych, podczas gdy należało ją wyrazić wprost w kodeksie postępowania karnego.48 Słusznie też zauważono, że w proponowanym kształcie areszt domowy upodobnia się do zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu, nakładanego
w ramach dozoru Policji. Obowiązek stałego, nieprzerwanego przebywania w określonym miejscu (proj. art. 265 a § 2 k.p.k.), w istocie jest zakazem jego opuszczania ( art. 275 § 2 k.p.k.), a zwłaszcza w wypadku, gdy zakaz taki będzie połączony z elektronicznym monitoringiem oskarżonego (proj. art. 275 § 3 a k.p.k.).49 Ponadto treść tego środka rozmija się z jego znaczeniem językowym i historycznym.. Z językowego punktu widzenia areszt domowy oznacza „ zakaz wychodzenia z domu”50 Takie też ma znaczenie historyczne. W rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r.
w sprawie kodeksu karnego wojskowego51 areszt domowy ( areszt kajutowy) był rodzajem aresztu wojskowego, stosowanym do oficerów, areszt kajutowy - do oficerów na okręcie, obostrzony areszt domowy i kajutowy - tylko do młodszych oficerów, lekki i średni
- do szeregowych, ścisły - tylko do szeregowców ( art. 13). Areszt domowy oficer odbywał w swoim mieszkaniu, areszt kajutowy - na okręcie w swej kajucie. Podczas odbywania tego aresztu nie wolno było oficerowi opuszczać mieszkania (kajuty),
ani przyjmować odwiedzin. Obostrzony areszt domowy i obostrzony areszt kajutowy wykonywany był w osobnym pokoju względnie kajucie, przeznaczonej na areszt oficerski
( art. 139).

Zgodzie z przepisami rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 7 lutego 1928 r. w sprawie aresztu domowego52 karę aresztu domowego skazany odbywał
w własnym mieszkaniu ( art. 1) oraz „podczas odbywania kary aresztu domowego
(w mieszkaniu) skazanemu nie wolno opuszczać swego mieszkania ani przyjmować odwiedzin bez zezwolenia władzy zarządzającej wykonanie kary” ( art. 4). W myśl rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 marca 1928 r. w sprawie aresztu domowego53 władza zarządzająca wykonanie kary aresztu domowego (w mieszkaniu) oznaczała z możliwą dokładnością obręb mieszkania lub tych jego części, w których skazany ma odbyć karę ( § 1). Władza zarządzająca wykonanie kary mogła zezwolić
na przyjęcie odwiedzin bądź w poszczególnym wypadku, bądź ogólnie na oznaczone wypadki już przy czynności określania obrębu mieszkania lub później w toku wykonania kary. Za odwiedziny nie uważano niezbędnego stykania się z osobami, z którymi skazany pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Przyjęcie w razie choroby odwiedzin lekarza i duchownego było zawsze dozwolone. Skazanym, nie prowadzącym gospodarstwa domowego, należało zezwolić na dopuszczenie do mieszkania, w rozmiarze niezbędnym, służby celem utrzymania porządku w mieszkaniu i dostarczania skazanemu żywności
i innych przedmiotów codziennego użytku. Skazanemu można było zezwolić
na przyjmowanie osób, konieczne w wykonywaniu jego zawodu (klientów, pacjentów, kupujących, zamawiających robotę), tylko wówczas, jeżeli był niezamożny, utrzymywał
się tylko z wykonywania swego zawodu, nie miał ani pomocników ani kim się wyręczyć,
a przerwa w zarobkowaniu spowodowałaby dotkliwy uszczerbek w jego dziennym dochodzie. Na odwiedziny osób bliskich (rodziców, dzieci itp.) nie pozostających
ze skazanym we wspólnym gospodarstwie domowym, można było zezwolić tylko
w poszczególnym wypadku ze szczególnie ważnych powodów. Władza zarządzająca wykonanie kary mogła upoważnić policję państwową do zezwolenia na odwiedziny
w wypadku, gdyby nagłość sprawy uniemożliwiała uzyskanie w porę zezwolenia u władzy właściwej ( § 2). Zasady te dotyczyły także aresztu domowego jako środka zapobiegawczego aresztu domowego stosowanego na podstawie art. 416 ustawy postępowania karnego 1864 r. ( § 14).

Uwzględniając konotacje językowe i historyczne wydaje się uzasadnione, by istotą aresztu domowego było przebywanie oskarżonego w mieszkaniu, w tym że w wypadku posiadania domu powinna to być wyznaczona jego część. Ma on stanowić istotne ograniczenie wolności, a za takie może być uznane zobowiązanie oskarżonego
do pozostawania w swoim mieszkaniu. Nie jest trafna propozycja, by – w zależności
od konkretnej sytuacji mieszkaniowej oskarżonego – był to zarówno dom, rozumiany jako określony budynek, jak i lokal mieszkalny, czyli jego część, a do uznania sądu należałoby pozostawić możliwość określenia monitorowanego obszaru, w obrębie którego mógłby
się przemieszczać oskarżony, co dotyczyłoby większych domów, gdzie istnieje możliwość poruszania się np. w obrębie przydomowego ogrodu..54 Prowadziłoby to do nierównego traktowania oskarżonych, gdyż posiadający dom miałby większą swobodę poruszania
się. Niewątpliwie trzeba też korzystać z osiągnięć współczesnej techniki w zakresie zdalnego obserwowania oskarżonego.55 Elektroniczne kontrolowanie pozostawania oskarżonego w określonym miejscu może skutecznie zabezpieczać prawidłowy przebieg procesu karnego, gdyż organ procesowy będzie posiadać informacje o miejscu pobytu oskarżonego.

Dlatego też, nie rezygnując z elektronicznego kontrolowania oskarżonego, możliwe
do rozważenia są trzy rozwiązania; pierwsze - poddanie elektronicznej kontroli oskarżonego w ramach obowiązku zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu nakładanego w związku z zastosowaniem dozoru Policji, drugie – wprowadzenie nowego środka w postaci zakazu wydalania się połączonego z elektronicznym nadzorem oskarżonego, trzecie – przyjęcie aresztu domowego, w wyżej proponowanym ujęciu

lub z określonymi modyfikacjami. Pierwsze rozwiązanie jest o tyle nieprawidłowe, gdyż zakaz taki jest na tyle dolegliwy, że sam wystarcza do zapewnienia prawidłowego toku postępowania karnego. Wprowadzenie odrębnego środka zapobiegawczego zakazu wydalania się, połączonego z elektronicznym monitorowaniem zachowania oskarżonego pozostawałoby w zbieżności zakazem wydalania się, stanowiącym treść dozoru Policji, Najwłaściwszym rozwiązaniem jest areszt domowy, jednakże w zmienionej postaci
od wyżej proponowanej. Środek ten powinien obejmować mieszkanie lub określoną część domu, a nadto na oskarżonym powinny ciążyć jeszcze inne obowiązki, poza pozostawaniem w mieszkaniu, np. szeroko rozumiany zakaz kontaktowania się z innymi osobami. Stosowany przepis mógłby brzmieć:

„Art. 265a. § 1. W stosunku do oskarżonego posiadającego określone miejsce stałego zamieszkania i warunki mieszkaniowe umożliwiające funkcjonowanie aparatury monitorującej można tytułem środka zapobiegawczego areszt domowy.

§ 2. Oskarżony jest obowiązany przebywać w mieszkaniu lub określonych pomieszczeniach domu.

§ 3. Wobec oskarżonego może być nałożony:

a) zakaz kontraktowania się z określonymi osobami,

b) otrzymywania i wysyłania korespondencji,

c) prowadzenia rozmów lub korespondencji przy użyciu jakichkolwiek środków łączności.

§ 3. Stosowanie się przez oskarżonego do obowiązku, o którym mowa w § 2, kontroluje się przy użyciu aparatury monitorującej.
§ 3. Jeżeli oskarżony zamieszkuje wspólnie z inną osobą pełnoletnią wymagana jest uprzednia zgoda tej osoby na zainstalowanie aparatury monitorującej
i przeprowadzanie w lokalu mieszkalnym czynności kontrolnych związanych
z funkcjonowaniem tej aparatury oraz zachowaniem oskarżonego.”
W ustawie z dnia 6 maja 2010r. proponuje się, by przestrzeganie przez oskarżonego zakazów związanych z dozorem Policji, a także realizacja warunku opuszczenia lokalu, mogły być kontrolowane przy użyciu aparatury monitorującej ( proj. art. 275 § 3a k.p.k.).
Ponadto przestrzeganie przez oskarżonego zakazu opuszczania kraju miałoby być kontrolowane przy użyciu aparatury monitorującej ( proj. art. 277 § 1 a k.p.k.). Wprowadzenie aresztu domowego czyni zbędnym rozszerzenie kontroli elektronicznej
na te środki zapobiegawcze, gdyż o ile okoliczności będą uzasadniały kontrolę elektroniczną będzie można zastosować areszt domowy. Stosowanie szeroko kontroli elektronicznej z każdym z tych środków zaciera występujące między nimi różnice, a nadto stanowi istotne obciążenie budżetowe.

Mając na uwadze dolegliwość elektronicznego kontrolowania oskarżonego, a nadto treść aresztu domowego, nie wydaje się uzasadniona propozycja, by uzupełnić katalog ograniczeń zawartych w art. 275 k.p.k. o zakaz opuszczania mieszkania z możliwością wyznaczenia oskarżonemu odpowiedniego obszaru, po którym mógłby się swobodnie przemieszczać.56

Poza wskazanymi wyżej propozycjami wprowadzenia nowych środków zapobiegawczych, wydaje się, że katalog ten możne jeszcze powiększyć, a także dokonać zmian regulacji już istniejących środków.

Zalecenia Rec 2006)13 Komitetu Ministrów z dnia 27 września 2006 r. dotyczące wydania nakazu tymczasowego aresztowania, warunków jego wykonania i ustanowienia gwarancji przeciwko jego bezprawnemu stosowaniu przykładowo jako środki alternatywne do tymczasowego aresztowania wymieniają złożenie zapewnienia stawiennictwa przed sądem na stosowne wezwanie, czy nieutrudniania postępowania.
Nie są to klasyczne środki zapobiegawcze, gdyż nie opierają się na stosowaniu przymusu, lecz mogą mieć ważne znaczenie w zakresie oddziaływania psychologicznego.

Jeśli chodzi o aktualnie istniejące środki zapobiegawcze, to - w celu zwiększenia
ich efektywności - konieczne są, co do niektórych z nich, zmiany regulacji.

W doktrynie co do poręczenia majątkowego zgłoszono słuszną propozycję,
by wprowadzić do kodeku postępowania karnego przepis, że poręczenie majątkowe
w postaci hipoteki może być przyjęte tylko wówczas, gdy składający poręczenie przedłoży dowód, że wartość obciążonej nieruchomości dostatecznie zabezpiecza określoną
w postanowieniu sumę rękojmi.57 Dowodem takim mogłaby być opinia biegłego zawierająca wycenę nieruchomości58 lub operat szacunkowy nieruchomości i wyciąg
z księgi wieczystej59 Trafnie kwestię tę regulował art. 177 k.p.k. z 1928 r., który wymagał przedłożenia dowodu, że wartość obciążonej nieruchomości po potrąceniu hipotek mających pierwszeństwo, dostatecznie zabezpiecza wyznaczona sumę kaucji. Zasadnie
w literaturze krytycznie odniesiono się do pominięcia tej regulacji w kodeksie postępowania karnego z 1969 r. 60 Ponadto należałoby zobowiązać organ procesowy
do ustalenia wartości nieruchomości oraz znajdujących się na niej obciążeń majątkowych.61 Sąd Najwyższy, mimo braku takiej regulacji wskazywał, że „ Jeżeli sąd stosuje środek zapobiegawczy w postaci poręczenia majątkowego, a kwota tego poręczenia majątkowego będzie zabezpieczona w formie wpisu hipotecznego, to - zgodnie z art. 226 § 2
( ob.- art. 266 § 2 – uwaga R.A.S.) k.p.k. - w postanowieniu należy określić nieruchomość, która wpisem tym będzie obciążona po uprzednim ustaleniu wartości nieruchomości, sprawdzeniu, czy nie jest ona obciążona innymi długami hipotecznymi,
oraz po sprawdzeniu, czy suma poręczenia realnie mieści się w wartości nieruchomości.”62 Nie wydaje się, by była słuszna propozycja, aby w wypadku cudzoziemca możliwość złożenia poręczenia w postaci hipoteki dotyczyła tylko nieruchomości będącej jego własnością położonej na terytorium państwa polskiego, co wyeliminowałoby perturbacje, które mogą powstać w razie orzeczenia przepadku lub ściągnięcia sumy poręczenia zabezpieczonego na nieruchomości położonej za granicą.63 W razie przyjęcia poręczenia majątkowego w postaci pieniędzy zostają one wpłacone na konto sum depozytowych sądu ( § 318 ust. 2 Regulaminu urzędowania sądów powszechnych64), które
nie są oprocentowane i w razie zwrotu sumy poręczenia, poręczający de facto doznaje szkody. Wobec tego zasadnie postuluje się, by kwota ta była wpłacana na konto oprocentowane i w razie ustania lub cofnięcia poręczenia kwota poręczenia była zwrócona z odsetkami. 65 Brak przepisów regulujących wykonanie przepadku przedmiotów poręczenia lub ściągnięcia sumy poręczenie – zgodnie ze słuszną propozycją wyrażaną
w literaturze66 - wymaga uregulowania tej kwestii w kodeksie postępowania karnego, bowiem stosowanie obecnie per analogiam przepisów kodeksu karnego wykonawczego
lub kodeksu postępowania cywilnego o przepadku przedmiotów jest niczym nieuzasadnione. Nietrafnie sugeruje się, by przepisy takie zamieścić w kodeksie karnym wykonawczym,67 gdyż ten akt prawny nie dotyczy wykonania środków zapobiegawczych. Uregulowania też wymaga tryb dochodzenia przez pokrzywdzonego zaspokojenia swoich roszczeń wynikających z przestępstwa z ulegających przepadkowi przedmiotów poręczenia lub ściągniętej sumy poręczenia majątkowego ( art. 269 § 1 k.p.k.). Należałoby też zobowiązać organ procesowy do pouczenia go o prawie i trybie dochodzenia roszczeń.68 Nie wydaje się trafna propozycja, by uregulować w kodeksie postępowania karnego sposób zabezpieczenia oskarżonego dla procesu karnego po cofnięciu poręczenia
tak, aby poręczyciel nie był zagrożony przepadkiem przedmiotu poręczenia majątkowego
aż do czasu zastosowania innego środka lub jego uchylenia albo przyjęcia nowego poręczenia majątkowego, a w szczególności niezwłoczne zastosowanie tymczasowego aresztowania.69

Co do dozoru Policji, to część postulatów zgłaszanych w doktrynie,
m. in. dotyczących zakazu kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami oraz zakazu przebywania w określonych miejscach70 została już zrealizowana. Dotychczas nie uzyskała ustawowego kształtu słuszna propozycja modyfikacji zakazu opuszczania przez oskarżonego określonego miejsca pobytu, polegająca na wprowadzeniu możliwości wyrażania zgody na czasowe jego opuszczenie w czasie trwania dozoru, uzasadniana tym, że ze względów losowych może być uzasadniony wyjazd oskarżonego, np. na pogrzeb osoby najbliższej, podczas gdy obecnie jest to możliwe tylko poprzez zmianę tego obowiązku. 71

W literaturze proponuje się też zmianę podmiotu, który ma być informowany
o zamierzonym wyjeździe oraz o terminie powrotu z organu dozorującego na organ procesowy.72 Słusznie wskazuje się, że ratio legis obecnego obowiązku zawiadamiania organu dozorującego o zamierzonym wyjeździe oraz o terminie powrotu, wiąże
się z potrzebą posiadania przez organ procesowy aktualnej wiedzy o miejscu pobytu oskarżonego, co umożliwia skuteczne planowanie czynności procesowych, wymagających w nich udziału oskarżonego, np. konfrontacji. Obecne uregulowanie, które wymaga tylko zawiadomienia organu dozorującego może doprowadzić do tego, że oskarżony będzie nieobecny w tym czasie, kiedy jego obecność przy czynności będzie niezbędna. Trafnie podkreśla się, że poinformowanie o wyjeździe tylko organu dozorującego pozbawia ją waloru użyteczności procesowej, gdyż wiedza o miejscu pobytu oskarżonego jest przydatna przede wszystkim organowi procesowemu, a nawet gdyby organ dozorujący przekazał ją temu organowi, to powoduje to zbędne wydłużenie obiegu informacji.73 Proponuje się też, by w ramach dozoru Policji była możliwość poddania oskarżonego dozorowi elektronicznemu.74 Sugestia ta traci na aktualności w razie wprowadzenie aresztu domowego, którego istota – jak wyżej proponowano – polegałaby właśnie
na dozorowaniu oskarżonego za pomocą urządzeń elektronicznych.

Uregulowania poręczenia społecznego ( art. 271 k. p. k.) i poręczenia osobistego
( art. 272 k. p. k) nie nasuwają zastrzeżeń, a nadto nie dogrywają w praktyce istotnej roli.

Co do zawieszenia oskarżonego w określonej działalności ( art. 276 k.p.k.) podnosi
się w doktrynie zarzut, że spełnia cele pozaprocesowe, będąc tymczasowym środkiem zabezpieczającym.75 Odsunięcie oskarżonego od działalności. w związku z która dopuścił się przestępstwa, stwarza gwarancję, że nie mając dostępu do tej sfery dotychczasowej aktywności, nie usunie dowodów przestępstwa, np. nie piastując stanowiska, nie zniszczy dokumentów lub nie będzie negatywnie oddziaływał na świadków będących jego podwładnymi, jak też nie popełni – z powodu braku takiej możliwości - przestępstwa związanego z zajmowanym stanowiskiem, wykonywanym zawodem lub prowadzoną działalnością.76 Wątpliwości budzi – zwłaszcza w zakresie skuteczności - nakaz powstrzymania się od prowadzenia określonego rodzaju pojazdów. W ramach tego nakazu nie jest możliwe zatrzymanie dokumentu stwierdzającego uprawnienia do prowadzenia pojazdów, co de facto uniemożliwia kontrolę jego przestrzegania. Niemniej nie wydaje
się celowa rezygnacja z tego środka, skoro stanowi alternatywę dla tymczasowego aresztowania.

W zakresie zakazu opuszczania kraju ( art. 277 k.p.k.) konieczne jest zamieszczenie
w kodeksie postępowania karnego przepisów regulujących jego wykonanie. Wprawdzie kwestie te reguluje Regulamin urzędowania sądów powszechnych i Regulamin urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, 77 lecz – o czym niżej - procedura ta musi być jednolita. Regulamin urzędowania sądów powszechnych nakazuje w razie zastosowania środka zapobiegawczego w postaci zakazu opuszczania kraju przez oskarżonego, odpis postanowienia w tym przedmiocie przesyłać właściwemu organowi paszportowemu oraz Straży Granicznej, a w przypadku cudzoziemca - właściwemu urzędowi konsularnemu oraz Straży Granicznej ( § 324 ust. 1). Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury obowiązek
taki nakłada w razie zastosowania zakazu opuszczania przez oskarżonego kraju połączonego z zatrzymaniem paszportu lub innego dokumentu uprawniającego
do przekroczenia granicy albo z zakazem wydania takiego dokumentu, precyzując,
że przesyła się go Komendzie Głównej Straży Granicznej ( § 207 ust. 1 i 3). Tym samym organom nakazuje przesłać odpis postanowienia o uchyleniu tego środka ( § 207 ust. 5). Według Regulaminu urzędowania sądów powszechnych paszport lub inny dokument upoważniający do przekroczenia granicy przechowuje się w szafie pancernej znajdującej
się w pomieszczeniu odpowiednio zabezpieczonym, wskazanym przez prezesa sądu ( § 324 ust. 3), a w myśl Regulaminu urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, przekazuje się je organowi, który wydał ten dokument ( § 207 ust. 2).
To ostatnie rozwiązanie jest właściwsze.

  1   2   3   4   5

Dodaj dokument na swoim blogu lub stronie

Powiązany:

Ryszard A. Stefański Środki zapobiegawcze w polskim procesie karnym de lege lata i de lege ferenda iconNowe linearne usługi audiowizualne a regulacja wspólnotowa. Czy stare prawo może regulować Nowe Media? Rozważania de lege lata i de lege ferenda

Ryszard A. Stefański Środki zapobiegawcze w polskim procesie karnym de lege lata i de lege ferenda iconMarcin Jachimowicz Doręczenie w procesie karnym

Ryszard A. Stefański Środki zapobiegawcze w polskim procesie karnym de lege lata i de lege ferenda iconI. Udział oskarżonego w postępowaniu przed Sądem I i II instancji; środki zapobiegawcze przewidziane w polskiej procedurze karnej dla zapewnienia prawidłowego toku postępowania

Ryszard A. Stefański Środki zapobiegawcze w polskim procesie karnym de lege lata i de lege ferenda iconPrognoza wnioskowania o środki FS i środki NFOŚiGW (pożyczki inwestycjyjne i płatnicze) na rok n i n+1

Umieść przycisk na swojej stronie:
Dokumentacja


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©gpl.exdat.com 2000-2013
Podczas kopiowania materiałów wymaganych do określenia aktywny link jest do indeksowania.
stosuje się do zarządzania
Dokumentacja